Aphrodite và Adonis: Triết lý nhân sinh trong một câu chuyện tình
Chuyện tình của Aphrodite và chàng trai phàm trần Adonis là một trong những câu chuyện tình hay nhất của thần thoại Hy Lạp. Câu chuyện vừa mang nét lãng mạn, huyền ảo lại vừa chân thực, sâu xa.
Hãy khoan bàn đến vấn đề loạn luân hay đạo đức ở đây. Câu chuyện này đơn thuần thể hiện một kiểu tình yêu mãnh liệt, và cài cắm trong đó là những triết lý sâu xa qua từng chi tiết nhỏ . Người Hy Lạp lấy chính họ để xây dựng các vị thần và nhờ các vị thần kể lại câu chuyện của chính họ, xét trên một phương diện nào đó điều này mang đến cho chúng ta những cảm nhận nhân sinh sâu sắc. Thần thoại chính là những thước phim chân thực về quá trình phát triển của loài người, từ mông muội, dã man đến có nhà nước, tổ chức, và các nhân vật trong truyện thực chất là những nhân vật chức năng, chuyển tải những mơ ước khao khát của con người mà thôi.
CHÀNG THỢ SĂN ADONIS
Dường như Adonis là nguyên nhân của mọi sự rắc rối. Phải nói rằng chàng trai trẻ này thật may mắn vì cùng lúc có được tình yêu từ hai nữ thần xinh đẹp.
Xung quanh chàng trai này cũng xuất hiện nhiều nghi vấn. Chẳng hạn như, trong hai vị nữ thần kia, chàng giành tình cảm nhiều hơn cho ai? Tại sao khi không có Aphrodite bên cạnh mà Adonis vẫn không cảm thấy buồn? Tại sao chàng lại bỏ ngoài tai lời căn dặn của Aphrodite đến mức vong mạng, rơi vào lưới tình của Persephone? Và tại sao Zeus lại chỉ cho chàng sống lại cùng 1/3 năm mùa xuân để trở về với Aphrodite? Lý giải những câu hỏi trên, chúng ta sẽ tìm thấy nhiều triết lý được ngửi ngắm trong chàng trai này.
Thứ nhất, Adonis đại diện cho sắc đẹp. Bạn không đọc nhầm đâu. Trong câu chuyện này, không phải Aphrodite mà chính là Adonis mới là sắc đẹp. Đó là vẻ đẹp của sức trẻ, tuổi thanh xuân, là mơ ước của người dân. Người Hy Lạp luôn đề cao cái đẹp mà trước hết là vẻ đẹp hình thể. Vẻ bề ngoài của Adonix chỉ được hiện qua hai chi tiết “mái tóc vàng xõa bết dính bụi và mồ hôi” và “vầng trán cao đẹp”. Chỉ hai chi tiết này thôi, cộng với tình yêu cháy bỏng của Aphrodite dành cho chàng, không cần nói nhiều ta cũng hiểu chàng đẹp đến nhường nào. Người Hy Lạp tạo ra một người phàm trần có sắc đẹp lộng lẫy đến mức khiến các vị thần phải ghen tỵ. Đây là motip phổ biến trong thần thoại Hy Lạp: Những phàm nhân sở hữu vẻ đẹp khác thường là khởi đầu cho những rắc rối, và dường như đây là điều cấm kị bởi kết cục của họ thường không mấy gì tốt đẹp. Công chúa Myrrha, mẫu thân của Adonis, là một ví dụ. Chỉ vì hoàng hậu kiêu ngạo cho rằng nàng xinh đẹp hơn Aphrodite mà nàng phải hứng chịu bất hạnh, tương tự như nàng Psyche xinh đẹp ngày trước, và cũng thật giống nàng Kiều trong tác phẩm của đại thi hào Nguyễn Du ở xứ ta. Những vị thần vẫn mang thói thường của người trần, đó là tính ghen tị. Nhưng trớ trêu thay, nếu như trước kia nhan sắc của Myrrha khiến Aphrodite phẫn nộ thì giờ đây nữ thần tình yêu lại mê muội chìm đắm trong sắc đẹp của con trai Myrrha. Adonis đã chứng minh cho một quy luật bất di bất dịch trên đời, đó là: Không ai có thể thoát khỏi bể khổ ái tình, kể cả nữ thần tình yêu.
Thứ hai, Adonis đại diện cho sự bồng bột của tuổi trẻ. Điều này thể hiện lần đầu ở tính vội vàng đầy hiếu thắng của chàng khi đi săn. Adonis vô cùng chủ quan vì tin tưởng bên cạnh đã có nữ thần bảo vệ. Chàng chỉ thích thú với việc đi săn và lập chiến công chứ chẳng hề để tâm đến sự lo lắng của Aphrodite. Cũng bởi tính bồng bột mà chàng không biết lượng sức mình, kết cục là đánh đổi cả tính mạng. Cái chết của Adonis một phần do màn nhúng tay trả thù của Artemis (hoặc Apollo/Ares), nhưng cũng không thể phủ nhận sự bất cẩn của bản thân chàng, do thiếu hiểu biết và không lượng sức mình. Và cũng vì còn quá trẻ và thiếu kinh nghiệm nên chàng chẳng mảy may thể hiện chính kiến của mình trước lời phán xử của Zeus về cuộc đời mình sau này. Chi tiết này cho chúng ta thấy ở thời kỳ này, con người mới chỉ lờ mờ nhận ra mình, họ vẫn còn ngây thơ tin vào cái được gọi là số phận và sự sắp đặt của thần linh.
Thứ ba, Adonis là chứng nhân cho những tổn thất của con người trong quá trình chinh phục tự nhiên. Những bước đi chập chững đầy khó khăn thường là thất bại, là tiền đề để những người tiếp theo rút ra bài học. Kinh nghiệm sống dần được hình thành từ những cách đó. Từng quen săn bắn nhiều thú rừng nhỏ nhưng Adonis vẫn lao đến với tham vọng để khuất phục một con lợn rừng to lớn. Chàng “chắc mẩm chuyến này sẽ được một con mồi béo” - một chiến công lớn đáng tự hào nếu chàng chiến thắng. Tham vọng của con người muốn chinh phục thiên nhiên, cơn cuồng đắm chiến công của người đàn ông có thể phải trả giá bằng cả tính mạng.
NỮ THẦN TÌNH YÊU APHRODITE
Aphrodite xuất hiện trong vai trò người khơi màu cho chuỗi những bi kịch. Bi kịch thời thơ ấu của mẹ con Adonis do sự tức giận của nàng mà ra, và sau này bi kịch của chính bản thân nàng cũng từ nàng mà ra.
So với hai cuộc tình cùng Ares và Hephaestus, dường như tình yêu Aphrodite dành cho Adonis là nhiều hơn hết thảy. Sự say mê ấy khó tìm được từ nào diễn tả, chỉ biết nàng không thể rời xa Adonis. Tình yêu khiến Aphrodite không còn là chính mình. Thứ tình yêu ấy thật mãnh liệt và phi thường. Nàng yêu mà quên đi cả vị trí thần linh tôn quý của mình. Những lễ hội tôn vinh nàng, những hòn đảo đầy hoa trái ấy chẳng phải là nơi lui tới ưa thích của nàng sao? Nhưng chỉ cần có Adonis, nàng sẵn sàng bỏ qua tất cả. Tình yêu khiến nàng mang tâm lý muốn chuyên tâm bảo vệ người mình yêu, kéo theo đó là bao dự cảm lo âu. Đến nỗi nàng vốn là nữ thần mà lại đi cầu xin các vị thần phù hộ cho Adonis, một hành động rất tầm thường diễn tả những trăn trở trong tình yêu của người phụ nữ. Chỉ cần phút giây nào rời xa Adonis, nàng đã tưởng tượng ra biết bao tình huống không hay sẽ đến với chàng. Người phụ nữ luôn muốn gìn giữ tình yêu và mong muốn hạnh phúc đến người yêu của mình. Mất đi Adonis khiến Aphrodite đau khổ đến nhường nào, “bủn rủn chân tay”, “vượt qua khó khăn để tìm lại người yêu dấu” và “vật vã khóc than khi nhìn thấy xác chàng”… Là nữ thần tình yêu nhung nàng không được tình yên trọn vẹn (vì phải chia nửa với Persephone) và cũng chẳng được hạnh phúc trọn vẹn (vì Adonis chết). Nữ thần tình yêu đã chứng minh cho ta thấy sự không toàn vẹn và phủ nhận cái gọi là tuyệt đối tồn tại trên thế gian này.
NỮ THẦN ĐỊA NGỤC PERSEPHONE
Persephone là nhân vật phụ trong câu chuyện tình yêu này, được xây dựng làm tăng thêm tính hấp dẫn cho câu chuyện. Nhưng sự xuất hiện của nhân vật này lại đi từ thực tế rằng tình yêu không phải báu vật của riêng ai. Ai trong chúng ta cũng có báu vật ấy, song sự tham lam của con người chính là không bao giờ thỏa mãn với những gì mình có, luôn ghen tị và muốn chiếm đoạt từ người khác. Persephone cũng như một thứ gia vị không thể thiếu trong tình yêu, tình yêu có cái cay nồng của sự ghen tuông và cũng có sự ngọt êm của san sẻ.
Sự kiện Zeus âm thầm dàn xếp để Persephone trở thành vợ của Hades, hoàng hậu của địa ngục, có thể là câu chuyện tình cảm lãng mạn trong thời hiện đại. Nhưng đứng ở góc nhìn người phụ nữ Hy lạp cổ đại, đây bản chất là một mối hôn sự ép buộc và quyền định đoạt vô lối, thể hiện sức mạnh của người đàn ông được đề cao khi xã hội chuyển từ hái lượm sang săn bắt. Vai trò của người đàn ông dần chiếm lĩnh vị trí của người phụ nữ. Persephone trong một cuộc hôn nhân không tình yêu thì việc nàng vô tình có được và nắm lấy Adonis bằng mọi giá cũng là điều dễ hiểu. Nữ hoàng địa ngục cũng có quyền được hưởng hạnh phúc. Sự “vố lối” người ta gán cho nàng vì không chịu trả lại Adonis cho Aphrodite không hẳn phi lý. Nàng cũng có trái tim, cũng biết thổn thức, yêu thương và nàng đã yêu thương Adonis thực sự. Sự xuất hiện của Persephone là nút thắt đẩy câu chuyện tình yêu đơn thuần kia lên một cao trào khác. Sự tranh giành trong tình yêu là luôn có, luôn hiện hữu. Ngay cả sự tranh giành gây ra tổn thương thì ta vẫn cố chấp muốn có phần trong tình yêu ấy. Nếu phải tìm ra người thứ ba trong cuộc tình này là Aphrodite hay Persephone cũng thật khó, bởi chàng trai của chúng ta cũng bằng lòng với cả hai! Cuối cùng, Persephone đồng ý nghe theo sự phân chia của Zeus. Nàng chấp nhận chia đôi (hoặc chia ba) thời gian được ở bên Adonis, người nàng đã nuôi dưỡng ở địa ngục thời gian dài.
THẦN ZEUS TỐI CAO
Trong hầu hết các điển tích thần thoại, Zeus vĩ đại, "bậc phụ vương của các vị thần", luôn xuất hiện với vai trò một vị quan tòa phân xử công minh. Persephone yêu Adonis mà không gây cho chàng bất kỳ bi kịch nào, thậm chí còn có công nuôi dưỡng chàng dưới địa ngục. Còn Aphrodite trong quá khứ đã gây ra quá nhiều bất hạnh cho mẹ con Adonis, nhưng bù lại tình yêu của nàng dành cho chàng lại quá đỗi nhiệt thành. Vậy nên tỷ số hòa luôn là sự lựa chọn đúng đắn, khi đứng giữa một bên là nữ thần tình yêu người ngài từng say đắm, một bên là con gái xinh đẹp trước đây từng chịu thiệt thòi.
Lần thứ hai Zeus xuất hiện trong câu chuyện này cũng với vai trò người giải quyết những bế tắc. Ngài đã làm cho chàng Adonis sống lại cùng cỏ cây, hoa lá của mùa xuân, sống lại để làm dịu bớt nỗi đau của nàng Aphrodite. Tuy không được miêu tả chi tiết nhưng những quyết định của Zeus đều đại diện cho ước mơ của người dân Hy Lạp cổ đại về chân lý, công bằng trong xã hội, cũng như về một tình yêu đôi lứa luôn có những kết thúc đẹp, vẹn toàn.